دسته بندی:
آبله طیور
آبله طیور یکی از رایج ترین بیماری های طیور (ماکیان و بوقلمون) در سرتاسر جهان است. این بیماری، نه تنها در مرغداری ها، بلکه از لحاظ سلامت پرندگان در حیات وحش نیز مورد توجه است. بدین صورت که از میان تقریبا 9000 گونه پرنده ی موجود در طبیعت، عفونت با آبله در حدود 232 گونه گزارش شده است.
بیماری آبله به آرامی انتشار پیدا کرده و می تواند سبب بروز ضایعات پرولیفراتیو ندولار بر روی قسمت های بدون پر بدن شود که به آن فرم جلدی (Cutaneous form) می گویند.
همچنین، آبله می تواند سبب ایجاد ضایعات فیبرینونکروتیک و پرولیفراتیو در غشاهای مخاطی دستگاه تنفس فوقانی، دهان و مری شود که به آن، فرم دیفتریک آبله (Diphtheritic form)، اطلاق می شود. به علاوه، این احتمال وجود دارد که عفونت همزمان سیستمیک نیز رخ دهد.
اهمیت آبله از دیدگاه اقتصادی:
آبله ماکیان (Fowlpox)، می تواند منجر به کاهش تولید تخم مرغ، کاهش رشد و افزیش مرگ و میر شود و از این طریق، خسارات اقتصادی قابل توجهی را بر پیکره صنعت طیور وارد کند.
میزان مرگ و میر ناشی از فرم جلدی ملایم، معمولا کم است. اما در موارد آبله دیفتریک و یا در صورت درگیر همزمان پرنده با سایر عفونت ها و یا در صورت نامناسب بودن شرایط محیطی، تلفات افزایش می یابد و شدت خسارات حاصله، بالا می رود.
همچنین، آبله، یکی از مهمترین بیماری ها در قناری به شمار می آید، چراکه می تواند منجر به تلفات و مرگ و میر بسیار شدید (100 درصدی) در قناری شود.
اهمیت بیماری آبله پرندگان در سلامت انسانی:
بیماری آبله پرندگان (Avian pox)، خطری برای سلامت انسانی نداشته و نمی تواند منجر به ایجاد عفونت در گونه های پستانداران شود.
تاریخچه بیماری آبله طیور:
واژه ی “آبله ماکیان” اولین بار به تمامی عفونت های آبله در پرندگان اطلاق می شد. اما امروزه، از این واژه برای نشان دادن بیماری در “ماکیان” استفاده می شود. سپس، دو محقق به نام های Woodruff و Goodpasture دریافتند که ذرات ویروسی موجود در گنجیدگی های سلولی (معروف به اجسام بولینجر) مسئول ایجاد آبله هستند. امروزه، واکسیناسیون و ضد عفونی اصولی از مهمترین اقدامات لازم در جهت پیشگیری از بیماری آبله هستند.
عامل بیماری آبله:
بر اساس دسته بندی ICTV (کمیته بین المللی طبقه بندی ویروس ها)، ویروس های ایجاد کننده آبله، متعلق به دسته بندی ذیل می باشند:
- خانواده پاکس ویریده (Family: Poxviridae)
- جنس اوی پاکس ویروس (Genus: Avipoxvirus)
- گونه ی ویروس آبله ماکیان (Species: Fowlpox virus)
تقریبا تمام ویروس های آبله پرندگان، دارای شکل مشابه به یکدیگر بوده و ویروس بالغ آبله، ظاهری شبیه به آجر دارد.
مقاومت ویروس آبله به عوامل فیزیکی و شیمیایی:
- ویروس آبله می تواند فنول 1 % و همچنین فرمالین (در رقت 1:1000) را به مدت 9 روز تحمل کند.
- ویروس آبله می تواند در دلمه های خشکشده، برای ماه ها و یا سالها زنده بماند.
- از آنجایی که ویروس توانایی بالایی برای زنده مانی در محیط دارد، لازم است تا ضد عفونی محیط با دقت و به درستی صورت گیرد.
میزبان بیماری آبله طیور:
درجات بالایی از “اختصاصیت میزبانی“، در میان ویروس های آبله پرندگان وجود دارد. به عنوان مثال: واکسیناسیون ماکیان (مرغ و خروس ها) با ویروس آبله ماکیان و یا آبله کبوتری، سبب ایجاد محافظت در برابر آبله طوطی سانان نمی شود. به همین شکل، ویروس آبله ی غاز کانادایی، می تواند به یک غاز دیگر منتقل شود، اما نمی تواند برای ماکیان و یا اردک های اهلی خطری ایجاد کند. مثال دیگری از اختصاصیت میزبانی آبله:
- ویروس آبله ی جدا شده از گنجشک ها، به شدت برای خود گنجشک ها و قناری ها بیماری زا است. اما همان ویروس، باعث علائم خفیف و بسیار ملایمی در ماکیان، بوقلمون و کبوتر می شود.
- به همین شکل، مرغ و خروس ها، نسبت به ویروس آبله ی جدا شده از یک سارگپه (نوعی پرنده شکاری)، مقاوم بودند.
- قناری ها، نسبت به آبله قناری بسیار حساس هستند. اما نسبت به آبله ی بوقلمون، آبله ماکیان و یا آبله کبوتری، مقاومت دارند.
- ویروس آبله کبوتری، برای خود کبوترها به شدت خطرناک است، اما همان ویروس در ماکیان و بوقلمون، باعث ایجاد یک عفونت خفیف می شود.
به منظور جداسازی اولیه ویروس آبله و یا تکثیر آن، می توان نمونه آلوده به ویروس را در تخم مرغ های جنین دار 12-9 روزه و به CAM (غشای کوریو آلانتوئیک) تلقیح کرد.
بروز و شیوع:
ویروس آبله در ماکیان سرتاسر جهان وجود دارد.
اگر در منطقه ای، سنین مختلف مرغ و خروس در نزدیکی هم، نگهداری شوند و تراکم پرورش نیز بالا باشد، علی رغم انجام واکسیناسیون، ویروس آبله در آن منطقه باقی می ماند. این مساله به صورت عینی در مرغداری های ایالات متحده رخ داد. به این صورت که مرغداران، علی رغم انجام واکسیناسیون، شاهد درگیری با آبله دیفتریک یا آبله جلدی و ایجاد تلفات و خسارات اقتصادی سنگین بوده اند. بعد از بررسی ویروس های آبله در منطقه ی درگیر، مشخص شد که ارتباط ایمونولوژیک اندکی بین ویروس واکسن و ویروس آبله مرغداری ها وجود دارد. به عبارت دیگر، شاهد ویروس های واریانت آبله در آن منطقه هستیم. فرم مذکور از آبله، بیشتر به صورت آبله خشک و گاهی اوقات به صورت آبله مرطوب دیده می شود.
موارد ذیل، از مهمترین بیماری های آبله هستند، چرا که می توانند سبب خسارات اقتصادی بالا در زمانی اندک شوند.
- آبله ماکیان: Fowlpox
- آبله بوقلمون: Turkeypox
- آبله قناری: Canarypox
- آبله طوطی سانان: Psittacinepox
نحوه انتقال بیماری آبله طیور:
- انتقال مکانیکی یکی از مهمترین راه های انتقال ویروس آبله است.
- انتقال مکانیکی ویروس از طریق تلقیح مصنوعی بوقلمون ها.
- انتقال مکانیکی ویروس از طریق حشرات: می تواند منجر به عفونت چشمی شود.
- جرب درمانیسوس گالینه (جرب قرمز طیور) می تواند ویروس آبله را منتشر کند.
- کرک پر ها و همچنین دلمه های خشک شده، حاوی ویروس آبله بوده و می توانند آن را انتقال دهند.
دوره کمون:
- در قناری ها 4 روز است.
- در ماکیان و بوقلمون، 10-4 روز است.
علائم بالینی:
بیماری آبله می تواند به فرم جلدی، فرم دیتفریک و یا هر دو با هم رخ دهد. همچنین فرم سیستمیک بیماری آبله، همراه با تلفات بسیار بالا در قناری ها دیده شده است.
- در فرم جلدی آبله: روی تاج و ریش پرنده، و قسمت های بدون پر، ضایعات ندولار وجود دارد. همچنین، ضایعات جلدی چشم، باعث می شوند تا پرنده نتواند آب و غذای خود را پیدا کند. دوره بیماری در فرم جلدی ملایم حدود 3 الی 4 هفته است. اما در صورت درگیری با سویه های حاد، ممکن است جراحات جلدی برای مدت زمان بیشتری وجود داشته باشند.
- در فرم دیفتریک بیماری (آبله مرطوب)، ضایعات کانکر به رنگ زرد در دهان، مری و نای دیده می شوند. این ضایعات می توانند همراه با سایر عوامل عفونی باشند. ضایعات آبله در گوشه ی دهان، زبان، گلو و بخش بالایی نای، باعث ایجاد اختلال در عمل خوردن و آشامیدن و نفس کشیدن پرنده می شوند.
در پولت ها و مرغان تخمگذار، بیماری به آرامی گسترش یافته و سبب عدم صرفه اقتصادی و نهایتا کاهش تولید تخم مرغ می شود.
- آبله در بوقلمون ها: آبله در بوقلمون ها می تواند سبب وازد شدن گله شود. و این مساله بسیار مهم است، به این علت که گاهی اوقات، خسارات اقتصادی وازد شدن بوقلمون ها، از خسارات تلفات بیشتر می شود. همچنین، کوری، یکی از مشکلاتی است که به دنبال آبله جلدی ایجاد شده و چون پرنده توانایی دیدن آب و غذا را از دست داده است، دچار گرسنگی شدید می شود.
تشخیص بیماری آبله طیور:
با توجه به یافته های بالینی، کالبد گشایی و جراحات، می توان به تشخیص اولیه آبله رسید. سپس، هیستوپاتولوژی، روش منتخب بسیاری از آزمایشگاه ها در سرتاسر جهان برای تایید تشخیص آبله است.
- بیماری آبله باید از لارینگوتراکئیت عفونی (ILT) تفریق داده شود: چون این دو بیماری، ضایعات مشابهی در نای دارند، این احتمال وجود دارد که با یکدیگر اشتباه گرفته شوند. با استفاده از هیستوپاتولوژی می توان این دو بیماری را از یکدیگر تفریق داد.
- فرم جلدی آبله نیز باید از کمبود اسید پانتوتنیک و کمبود بیوتین و مسمومیت با سم T-2 تفریق داده شود.
- باید توجه داشت که ضایعات آبله دیفتریک در کبوترها، شبیه به ضایعات تریکوموناس گالینه است.
اقدامات مدیریتی:
- ویروس آبله، دارای توانایی بالایی برای زنده ماندن در دلمه ها، و سپس آلوده کردن سایر مرغان است. به همین علت، باید عمل ضد عفونی به طور کامل و با دقت انجام شود.
- فراوانی بیماری آبله در مجتمع های متراکم چند سنی بیشتر است. بنابراین متعادل کردن تراکم گله، و تک سنی کردن آن، به حذف آبله کمک می کند.
- کنترل حشرات و پشه ها
- واکسیناسیون آبله: از مهمترین ارکان کنترل بیماری است.
نشانه ی دریافت صحیح واکسن:
در این خصوص، اصطلاحی وجود دارد به عنوان”Vaccine take” که به دریافت صحیح واکسن توسط پرنده اشاره دارد. بدین منظور، بایستی 7 الی 10 روز بعد از انجام واکسیناسیون، محل تزریق را مورد بررسی قرار داد. اگر در آن محل، ضایعه پوستی دانه برنجی متورم دیده شد، یعنی واکسن به درستی دریافت شده است.
محصول ضد ویروسی آنتی ویر:
آنتی ویر، ترکیبی است از اسانس ها و عصاره گیاهان طبیعی، همراه با ویتامین، که سبب تقویت و افزایش ایمنی بدن می شود. عناصر به کار رفته در این محصول، دارای خواص تحریک کننده سیستم ایمنی بوده و فعالیت لنفوسیت های T (گروهی از لنفوسیت ها که مسئول مبارزه با عوامل ویروسی اند) را تقویت میکند. آنتی ویر، حاوی ترکیباتی از جمله سینامالدهید (عصاره دارچین)، گلیسیریزیک اسید، PTSO (به دست آمده از عصاره سیر)، گیاه اکیناسه آ پورپورا، ویتامین D3 و ویتامین E می باشد. علاوه بر این، محصول آنتی ویر، از طریق کاهش باکتری های مضر، و حمایت از کلونیزاسیون باکتری های مفید، سبب بهبود فلور میکروبی روده شده و سیستم ایمنی را تقویت می نماید. تحقیقات نشان داده اند که آنتی ویر، دارای اثرات چشمگیری بر کاهش تلفات، بهبود ضریب تبدیل و کاهش بار ویروسی است.
منابع:
Eram, N., Peighambari, S. M., Madani, S. A., & Barin, A. (2025). Molecular identification and Isolation of avian poxviruses from different bird species in Iran. Archives of Razi Institute, 80(2), 417
Minhas, S. K., Kumar, P., Panghal, R., Mehtani, R., Yadav, R., Kalonia, S., & Gowthaman, V. (2024). Fowl pox virus: A minireview. World’s Poultry Science Journal, 80(2), 329-347
HASSAN, Y. Y. (2024). Atlas of poultry diseases Guidelines for veterinarians.
Tripathy, D. N., & Reed, W. M. (2020). Pox. Diseases of poultry, 333-349
https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781119371199.ch10
https://www.msdvetmanual.com/poultry/fowlpox/fowlpox-in-chickens-and-turkeys
https://the-chicken-chick.com/fowl-pox-prevention-treatmen/
