اصول و نکات ضروری در واکسیناسیون گامبورو

مقدمه:

در گذشته و قبل از آنکه محققین واکسن تخفیف حدت یافته ای برای گامبورو ساخته بسازند، پرورش دهندگان از طریق ایجاد یک درگیری عمدی و کنترل شده در فارم، در جهت مهار گامبورو تلاش می کردند. این اقدام معمولا در مرغداری هایی انجام می شد که قبلا دچار درگیری با بورس عفونی بودند. بدین ترتیب، مرغداران به نوعی پرندگان را واکسینه می کردند. اما امروزه واکسن های موثری به منظور کنترل بیماری در سرتاسر جهان در دسترس پرورش دهندگان می باشند. با ذکر مقدمه فوق، و قبل از ورود به بحث واکسیناسیون گامبور، بایستی متذکر شد که ویروس گامبورو، بسیار مقاوم بوده، ضد عفونی به تنهایی کارساز نبوده و ویروس می تواند به راحتی در شرایط مختلف، پایدار مانده و به میزبان خود (ماکیان) منتقل شود؛ فلذا واکسیناسیون، رکن اصلی در پیشگیری از گامبورو است.

مادر ایمن، جوجه ی ایمن:

اگر گله ی مادر، به درستی واکسن غیر فعال گامبورو را دریافت کند، آنتی بادی های حاصله به تخم مرغ جنین دار آن و متعاقبا به جوجه ی آنان منتقل می شود. این امر جوجه را از درگیری زودهنگام با عفونت های سرکوب کننده سیستم ایمنی (immunosuppressive infections) محافظت می کند. به همین علت، واکسن گامبورو یکی از واکسن های مهم مرغ مادر است که در داخل واکسن های چهار گانه ی پای تخم آنان، وجود دارد. ایمنی ای که از مادر به جوجه می رسد، معمولا به مدت 1 الی 3 هفته از جوجه محافظت می کند. سطح ایمنی مادری به مرور کاهش پیدا کرده و به سطحی میرسد که دیگر برای جوجه محافظت کننده نیست.

از آنجایی که تخم مرغ حاصل از مرغ تخمگذار، فاقد جنین است، بنابراین در واکسن 3 گانه ی آنان، گامبورو وجود ندارد.

یکی از مهمترین مسائل، تعیین زمان واکسیناسیون گامبورو:

علاوه بر خود واکسن، سطح مواجه، روش واکسیناسیون و … مشکل اصلی در تعیین زمان دقیق و مناسب برای ایمن سازی فعال جوجه هاست. از سوی دیگر، استرس های محیطی و عوامل مدیریتی، از جمله موارد مهم در تعیین یک برنامه واکسیناسیون علیه گامبورو هستند. مهمترین راهکار، اخذ تیتر آنتی بادی از جوجه ها  و سپس تعیین زمان واکسیناسیون (بر اساس فرمول کوونهاون یا دونتر) است.

طبقه بندی واکسن های گامبورو:

واکسن های گامبورو از نظر حدت (virulence) به 4 دسته ی اصلی تقسیم بندی می شوند:

1. خفیف (Mild)
2. خفیف- متوسط (Mild-intermediate)
3. متوسط (intermediate)
4. اینترمدیت پلاس (intermediate plus)

واکسن کشته ی گامبورو برای استفاده در مرغان گوشتی، توجیه منطقی ندارد و محافظت کاربردی در جوجه ها ایجاد نمی کند. اما واکسن کشته ی گامبورو، استفاده وسیعی در واکسیناسیون پای تخم مرغ مادر دارد و از ضروریات است. در رابطه با استفاده از واکسن های کشته و زنده گامبورو، بحث و نظر های فراوانی وجود دارد. اما شیوه پیشنهادی و روتین استفاده از واکسن به شرح ذیل است:

واکسیناسیون جوجه گوشتی:

تیتر مادری اندازه گیری شود. سپس با توجه به آن، زمان دقیق واکسیناسیون تعیین شده و از واکسن زنده intermediate گامبورو استفاده شود.

واکسیناسیون پولت تخمگذار:

در دوران پروش پولت، همچون جوجه گوشتی، بر اساس تیتر مادری، زمان واکسیناسیون تعیین و از واکسن زنده با حدت متوسط استفاده شود.

واکسیناسیون پولت مادر:

همواره به پرورش دهندگان توصیه می شود تا در زمان پرورش پولت (با توجه به تیتر مادری)، از یک (یا چند) واکسن زنده گامبورو با حدت متوسط (Intermediate) استفاده کرده و سپس در هنگام واکسیناسیون پای تخم، از واکسن 4 گانه حاوی گامبورو استفاده نمایند.

هیچگاه یک برنامه واکسیناسیون جامع و کامل که بتوان برای تمامی مرغداری ها استفاده کرد، وجود نداشته و ندارد. چون شرایط هر فارم (از جمله نحوه مدیریت، سطح ایمنی مادری و ….) با یکدیگر متفاوت است، فلذا باید برنامه واکسن توسط دامپزشک متخصص تنظیم شود. به منظور دریافت بهترین برنامه واکسیناسیون، با توجه به شرایط منطقه، تیتر گله مادر، میزان شیوع گامبورو و …، به دکتر دامپزشک طیور مراجعه فرمایید.

واکسن های ایمونوکمپلکس و نوترکیب:

باید در نظر داشت که واکسن های ایمونوکمپلکس گامبورو نیز موجود بوده و می توان از آنان به صورت تزریقی در جوجه یک روزه و یا در تخم مرغ جنین دار 18 روزه استفاده نمود. همچنین در سالهای اخیر واکسن های نوترکیب گامبورو بر پایه ی سایر عوامل ویروسی از جمله آبله، هرپس ویروس بوقلمون (HVT)، مارک و غیره ساخته شده اند. اگرچه واکسن های ایمونوکمپلکس در شرایط فارمی جواب مطلوبی داده اند، اما در مورد واکسن های نوترکیب، لازم است تا مطالعات و تحقیقات بیشتری صورت گیرد تا به صورت تجاری و رایج در فارم ها استفاده شوند.

اهمیت استفاده از برنامه واکسیناسیون گامبورو؟

اگر میزان تیتر مادری بالا باشد و پرورش دهنده جوجه گوشتی، اطمینان یابد که تیتر مادری بالایی علیه گامبورو در جوجه ها وجود دارد. و اگر در آن منطقه درگیری با گامبورو بسیار کم شده باشد، و فارم در شرایط بایوسکوریتی و امنیت زیستی عالی باشد، شاید بتوان برنامه واکسیناسیون را سبک کرد.  اما در عمل، چنین شرایط ایده آلی وجود ندارد و یا به ندرت ایجاد می شود. بنابراین پیشنهاد می شود که پرورش دهندگان، همواره برنامه واکسیناسیون را با جدّیت در کنار رعایت امنیت زیستی، انجام دهند.

 به این علت که:

1.ندیدن علائم بالینی گامبورو، دلیل بر نبودنش نیست:

لزومی ندارد که حتما فرم بالینی گامبورو با اسهال سفید و تلفات و علائم مربوطه دیده شود. ویروس می تواند سبب علائم تحت بالینی شود و از طریق سرکوب سیستم ایمنی، سبب ایجاد خسارت شود. فلذا ندیدن علائم بالینی، دلیلی بر نبود ویروس و ندیدن خسارت نیست.

2.نمی توان تنها با اکتفا بر تیتر مادری، برنامه واکسیناسیون را حذف کرد:

چون علاوه بر میزان تیتر، پراکندگی تیتر و مدت زمان تداوم و ماندگاری آن پادتن ها در بدن جوجه، نیز در میزان محافظت نقش دارند. بنابراین پرورش دهندگان عزیز نمی توانند صرفا بر اساس داده تیتر مادری، ریسک نمایند.

3.نمی توان نسخه جای دیگری را برای خود پیچید:

در برخی از کشورها، دوره پرورش آنقدر کوتاه است که شاید بتوانند در صورت مهیا بودن تمام شرایط، تنها بر ایمنی مادری اکتفا کرده و برنامه واکسیناسیون سبکی داشته باشند. اما نمی توان از همان نسخه خارجی برای ایران نیز استفاده کرد چون شرایط متفاوت است. جوجه ها در سن بالاتری به کشتارگاه ارسال می شوند و عملا تیتر مادری هرچقدر هم که مناسب باشد، تا آن سن را پوشش نمی دهد.

4.ویروس گامبورو بسیار مقاوم است

به راحتی از بین نرفته، پایدار مانده و بین فارم ها گردش میکند. به موارد ذیل توجه فرمایید:

• مقاوم به اسید: ویروس گامبورو، یکی از قوی ترین و پایدارترین ویروس های طیور است. این ویروس حتی در اسید قوی با PH 2 نیز نابود نخواهد شد.
• مقاومت به حرارت: اگر بخش هایی از بدن مرغ را (که حاوی ویروس باشد) مورد پخت و پز قرار دهیم. به طوری که دمای داخلی آن به 74 درجه سانتی گراد نیز برسد، باز هم ویروس زنده می ماند و می توان آن را جداسازی کرد.
• مقاوم به اشعه گاما: بالاترین حد مجاز از اشعه گاما برابر با 3.0 کیلو گری (0 kiloGrays) است، اما حتی این میزان از اشعه گاما نیز نتوانست حتی سبب کاهش معنی داری در میزان ویروس بیماری زای گامبورو شود.
• مقاومت به مواد شیمیایی و ضد عفونی کننده ها: ویروس گامبورو را به مدت 1 ساعت با فنول و تیمروسال و برخی موارد شیمیایی مواجه کردند. اما اثری بر ویروس نداشتند.
• مقاومت به شرایط محیطی: طبق گزارشات، بعد از تخلیه یک سالن مرغداری آلوده، و بعد از 120 روز خالی بودن سالن، همچنان آلوده و بیماری زا بود.
• سوسک و انواع حیوانات می توانند ویروس را منتقل کنند: بعد از خوردن یک مرغ آلوده به گامبورو توسط سگ، ویروس بسیار حاد گامبورو تا 2 روز بعد، از مدفوع آن سگ جداسازی می شد. همچنین سوسک بستر، می تواند ویروس را تا 8 هفته در خود داشته و بیماری را منتقل کند.

پس برای از بین بردن ویروس گامبورو چه کنیم؟ این موضوع مهمی است دغدغه ی بسیاری از پرورش دهندگان بوده و به دلیل گستردگی مطلب، در مقاله دیگری به آن خواهیم پرداخت.

5.ویروس گامبورو در فرم بسیار حاد vvIBD وجود دارد.

در آسیا، آمریکای جنوبی، آفریقا و بخش هایی از اروپا به صورت غالب در آمده است و در بین مزارع پرورشی گردش می کند. و به راحتی نیز منتقل می شود. فلذا این تصور که گامبورو وجود ندارد، دیدگاه اشتباهی است.

6.هزینه پیشگیری، بسیار کمتر از خسارت درگیری

از لحاظ مالی، در صورت درگیری گله به گامبورو، 100 درصد گله درگیری خواهند شد و تلفات می تواند به 20 یا 30 درصد برسد. 30-20 درصد تلفات، مسلما پرورش دهنده را متحمل خسارت بسیار سنگینی می کند. اما با صرف هزینه بسیار کمتر، و با انجام واکسیناسیون، تحت نظر یک دامپزشک مجرب، می توان از این خسارات پیشگیری نمود.

چرا در برخی از مرغداری ها نتیجه مطلوبی از واکسیناسیون حاصل نشده است؟

در واکسیناسیون گامبورو باید چند چیز را در نظر داشت.

زمان واکسیناسیون:

زمان دقیق انجام واکسیناسیون، فاکتور حیاتی و بسیار مهمی در پیشگیری از گامبورو است. باید از جوجه خون گرفته شده و تیتر مادری گامبورو با الایزا سنجیده شود. سپس سن دقیق واکسیناسیون مشخص گردد. در غیر اینصورت، ممکن است پاسخ مناسبی دریافت نشود که این موضوع به خود واکسن ارتباطی ندارد، بلکه به نحوه مصرف آن مربوط است.

نحوه انجام واکسیناسیون:

در صورتی که از واکسن گامبورو به صورت تجمعی استفاده شود، باید کیفیت آب، شرایط سالن در زمان واکسیناسیون، و بسیاری از عوامل رعایت شوند. به عنوان مثال: سختی آب و وجود کلر، میتواند اثرات واکسن را به شدت کاهش دهد. بنابراین ضروری است که از محصولات حاوی تیوسولفات سدیم (معروف به محافظ واکسن) به منظور ایجاد فضای بافری و رفع سختی و کلر آب، استفاده کرد. استفاده از برخی محصولات از جمله ضد عفونی کننده ها در هنگام واکسیناسیون توصیه نمی شود.  برخی از واکسن ها شرایط خاصی دارند، به عنوان مثال در هنگام انجام واکسیناسیون کوکسیدیوز، نباید همزمان از داروی ضد کوکسیدیوز در دان یا آب آشامیدنی استفاده کرد. عوامل تاثیر گذار بر واکسیناسیون بسیارند، فلذا توصیه بر این است که از یک تیم مجرب برای واکسیناسیون استفاده شود و مشاوره های لازم از دامپزشک حاذق اخذ گردد.

خود واکسن:

اینکه از چه واکسنی استفاده شود، مساله مهم و تخصصی است که می تواند در نتایج حاصله، تاثیر به سزایی داشته باشد.

علاوه بر آن، نحوه نگهداری واکسن نیز به اندازه خود واکسن از اهمیت برخوردار است. زیرا گرما و نور خورشید می توانند کارایی واکسن را کاهش دهند.

واکسن بورسین 2 گامبورو:

واکسن بورسین 2 (Bursine 2) توسط شرکت زوئتیس (Zoetis) آمریکا ساخته شد. شرکت زوئتیس زیر مجموعه شرکت فایزر (Pfizer) است که بزرگترین شرکت واکسن سازی جهان به شمار می آید. واکسن حاوی ویروس زنده از سویه لوکرت (lukert) است (از دسته واکسن های با حدت متوسط Intermediate) و با ایجاد ایمنی ایده آل، از جوجه در برابر تمام سویه های وحشی، محافظت می کند. این واکسن را میتوان به صورت تجمیعی (در آب آشامیدنی) تجویز نمود. بنابراین هزینه واکسیناسیون کاهش می یابد و نیازی به تزریق و گرفتن تک به تک جوجه ها نیست. به علاوه، بورسین 2 از پر مصرف ترین واکسنهای گامبورو در جهان است و ایمنی، بی خطر بودن و اثر بخشی بالای آن در مقیاس جهانی به اثبات رسیده است.