دسته بندی:
کوکسیدیوز
بیماری کوکسیدیوز به وسیله گونه های مختلف آیمریا ایجاد می شود و با علائمی از جمله اسهال، اختلال در جذب مواد مغذی، کاهش وزن گیری، دهیدراتاسیون، مدفوع خونی و مرگ و میر همراه است. کوکسیدیا، در حقیقت یک انگل داخل سلولی است که در بافت مخاط روده تکثیر و سبب آسیب بافتی، پارگی مخاط و خونریزی در روده می شود. بر اساس تحقیقات گسترده در سطح جهان، کوکسیدیوز رایج ترین بیماری تحت بالینی در جوجه های گوشتی است. همچنین، هزینه های مرتبط با تلفات، کاهش رشد، دارو درمانی و پیشگیری از کوکسیدیوز در جهان از 3 میلیارد دلار در سال فراتر می رود.
سالن های تازه مرغداری که قبلا هیچگونه درگیری ای با کوکسیدیوز نداشته اند، نسبت به بیماری حساس تر بوده و در صورت درگیر شدن با اولین کوکسیدیوز، علائم شدیدتری (نسبت به فارم های قدیمی) خواهند داشت. به همین دلیل به این بیماری، سندرم سالن جدید (New House Syndrome) نیز می گویند که بیانگر درگیری های شدیدتر در سالن های نو است.
به طور کلی، شدت بیماری می تواند از یک عفونت خفیف تا یک درگیری شدید با خونریزی فراوان، متغییر باشد. البته، معمولا بیشتر درگیری ها ملایم یا تحت بالینی هستند. اگرچه این عفونت های ملایم، منجر به مرگ و میر قابل توجهی نمی شوند، اما با اثر گذاشتن بر جذب مواد مغذی، منجر به کاهش وزن گیری و کاهش شاخص تولید می شوند. به همین علت، از داروهای ضد کوکسیدیوز در مقادیر پایین و به صورت پیشگیرانه، در خوراک ماکیان استفاده می شود.
عامل بیماری کوکسیدیوز:
عامل بیماری کوکسیدیوز، انگلی از شاخه آپی کمپلکسا (Apicomplexa)، و جنس آیمریا (Eimeria) است. در واقع، تمامی اعضای شاخه اپی کمپلکسا، انگل های درون سلولی هستند و شامل جنس های آیمریا، ایزوسپورا، هموپروتئوس، لکوسیتوزن، پلاسمودیوم، توکسوپلاسما، کریپتوسپوریدیوم و غیره می باشند. اما جنس آیمریا، عامل ایجاد کننده کوکسیدیوز است. اگرچه تاکنون 9 گونه آیمریا در ماکیان توصیف شده اند، اما 7 گونه اصلی آیمریا با بیشترین رواج، عبارت اند از:
- آیمریا آسرولینا ( acervulina)
- آیمریا پراکوکس ( praecox)
- آیمریا میتیس ( mitis)
- آیمریا نکاتریکس ( necatrix)
- آیمریا برونتی ( brunetti)
- آیمریا ماکسیما ( maxima)
- آیمریا تنلا ( tenella)
مقاومت بالای اووسیست ها نسبت به شرایط محیطی:
- اووسیست های آیمریا، مقاومت بسیار بالایی نسبت به شرایط سخت محیطی و ضد عفونی کننده ها دارند. بنابراین از بین بردن آنها، میتواند کار دشواری باشد.
- دمای بالا به همراه خشکی، می تواند اووسیست ها را از بین ببرد. به همین جهت شعله دهی صحیح، یکی از روش های از بین بردن اووسیست ها و کاهش میزان درگیری با کوکسیدیوز است.
- به طور کلی، خطر کوکسیدیوز در شرایط آب و هوایی گرم و خشک کمتر است و احتمال درگیری در مناطق مرطوب، و نمناک، بیشتر است.
محصول ضد عفونی کننده یونی کوکسی کیل
- یونی کوکسی کیل (Unicoccikill)، یک محصول ضد عفونی کننده حاوی کلروکرزول25% با عملکرد اختصاصی علیه کوکسیدیوز است.
- یونی کوکسی کیل، علیه اووسیست های کوکسیدیا و کریپتوسپوریدیا، هاگ های باکتری، مایکوباکتریوم و همچنین علیه تخم کرم، انگل های داخلی و خارجی از جمله تخم های مایت یا جرب قرمز نیز مؤثر می باشد.
- استفاده از یونی کوکسی کیل، موجب به تاخیر انداختن مقاومت به داروهای ضد کوکسیدیوز می شود.
چرخه زندگی انگل آیمریا:
- اصولا بیماری کوکسیدیوز، تفاوت های اساسی با بیماری های ویروسی و یا باکتریایی طیور دارد. یکی از این تفاوت ها، ذات خود محدود شونده عفونت است. در رابطه با چرخه زندگی آیمریا، معمولا از آیمریا تنلا به عنوان یک الگو یاد می شود و چرخه زندگی سایر گونه های آیمریا نیز با کمی تغییرات، شبیه به تنلا است.
- بلع اسپوروسیست و آزاد شدن اسپوروزوآیت ها: پس از بلع غذای آلوده توسط ماکیان، اووسیست ها وارد دستگاه گوارش شده و دیواره آن ها در سنگدان خرد می شود. در نتیجه اسپوروزوآیت ها از داخل آن آزاد می شوند. اسپوروزوآیت ها، وارد سلول های مخاط روده می شوند و شروع به تکثیر غیر جنسی می کنند.
- تکثیر غیر جنسی: به این مرحله که شامل 2 تا 4 نسل تکثیر غیرجنسی است، شیزوگونی می گویند.
- مرحله جنسی و دفع اووسیست: اما در مراحل بعدی، تکثیر وارد فاز جنسی می شود. به این شکل که سلولهای میکروگامت کوچک (نر) و ماکروگامت (ماده) شکل می گیرند، به یکدیگر ملحق می شوند و زیگوت نهایی به اووسیست تبدیل و در مدفوع، دفع می شود.
- اسپوروله شدن اووسیست در محیط: اووسیست دفع شده، در شرایط محیطی مناسب (دما، رطوبت و اکسیژن) اسپوروله می شود که این فرایند بین 24 الی 72 ساعت طول می کشد. در نهایت، اووسیست اسپوروله شده، آماده ورود به بدن یک پرنده دیگر، و آلوده کردن آن است.
بروز، شیوع و انتقال بیماری کوکسیدیوز:
- انتقال مکانیکی، رایج ترین شیوه انتشار انگل است. بنابراین هر فردی، می تواند کوکسیدیا را به صورت مکانیکی از یک سالن به سالن دیگر و یا از یک مرغداری به مرغداری دیگر منتقل کند.
- تنها راه طبیعی برای ابتلا به کوکسیدیوز، بلعیدن اووسیست های اسپوروله شده است. و همانطور که شرح داده شد، اووسیست ها از طریق مدفوع منتشر می شوند، بنابراین بستر، آب ، تجهیزات و یا هر وسیله آلوده به مدفوع، می تواند منجر به انتقال مکانیکی اووسیست های آیمریا شود.
- آیمریا دارای اختصاصیت میزبانی است، به همین جهت پرندگان وحشی به عنوان منبع عفونت به حساب نمی آیند، اما می توانند اووسیست ها را به صورت مکانیکی منتقل کنند.
- جوجه ها، معمولا دارای سطوح مناسبی از تیتر مادری هستند، اما آنتی بادی های مادری، باعث مقاوم شدن جوجه ها به کوکسیدیوز نمی شود.
کوکسیدیوز در هر سنی می تواند رخ بدهد اما معمولا جوجه های جوان، حساسیت بیشتری نسبت به بیماری دارند. اگرچه بیشتر درگیری ها در سن 6-3 هفتگی رخ می دهند، اما هر کدام از گونه های آیمریا، در سن خاصی، رواج دارند. به این صورت که:
- آیمریا آسرولینا، تنلا، میتیس، پاراکوکس و ماکسیما بیشتر در سن 6-3 هفتگی دیده می شوند.
- آیمریا نکاتریکس در سن 18-8 هفتگی رخ می دهد.
- آیمریا برونتی در هر دو بازه زمانی، هم در سن پایین و هم بالا دیده می شود.
رخداد همزمان کوکسیدیوز با سایر بیماری های طیور:
- تغییرات بافتی و آسیب های ایجاد شده در دستگاه گوارش، می توانند سبب تسهیل کلونیزاسیون سایر عوامل بیماری زا از قبیل کلستریدیوم پرفرنجنس (انتریت نکروتیک) و یا سالمونلا شوند. درگیری همزمان با این عوامل، تلفات و خسارات اقتصادی را افزایش می دهد.
- کوکسیدیوز سکومی (درگیری با آیمریا تنلا)، می تواند سبب افزایش شدت بیماری سر سیاه (هیستوموناس مله اگریدیس) شود.
- بیماری های سرکوب کننده سیستم ایمنی، می توانند باعث تداخل در ایجاد ایمنی علیه کوکسیدیوز شده و شرایط گله را بدتر کنند. به عنوان مثال، درگیری با بیماری مارک و یا گامبورو (بیماری بورس عفونی) می تواند منجر به تشدید کوکسیدیوز شود.
علائم بالینی و تشخیص کوکسیدیوز:
شدت علائم ایجاد شده، به گونه ی آیمریا و شرایط گله بستگی دارد. بنابراین ممکن است در یک گله، خونریزی شدید از دستگاه گوارش مشاهده شود و در گله ی دیگر، علائم بسیار خفیف باشند. اما به طور کلی، کاهش وزن گیری، نامطلوب شدن ضریب تبدیل، لاغری، آشفته شدن پرها، درجات مختلفی از اسهال، مدفوع خون آلود و نهایتا مرگ و میر، از جمله علائم کوکسیدیوز هستند.
- بهترین روش برای تشخیص کوکسیدیوز، بررسی علائم بالینی، کالبد گشایی لاشه ی تازه و بررسی کامل دستگاه گوارش، کل قسمت های روده (چه از سطح سروزی و چه مخاطی) و استفاده از میکروسکوپ نوری به منظور مشاهده اووسیست ها است.
- بهتر است پرنده مبتلا به کوکسیدیوز، یوتانایز شود و بالافاصله مورد بررسی کالبدگشایی قرار گیرد. در اینصورت، نتایج و تشخیص بسیار دقیق تری حاصل می شود.
- در صورت نیاز به انجام اقدامات تشخیصی بیشتر، می توان از روش های مولکولی همچون PCR استفاده کرد.
واکسیناسیون کوکسیدیوز:
بیشترین کاربرد واکسن های کوکسیدیوز در پولت مرغان مادر (به خصوص مرغ مادر گوشتی) و پولت تخمگذار است. البته در سال های اخیر، واکسن کوکسیدیوز مخصوص جوجه های گوشتی نیز تولید شده است و در بسیاری از کشورها که پرورش مرغ بدون آنتی بیوتیک را در دستور کار خود دارند، مورد استفاده قرار می گیرد.
به منظور مشاهده انواع واکسن های کوکسیدیوز و مقایسه آنان با یکدیگر، اینجا کلیک کنید.
کنترل و درمان کوکسیدیوز:
در گذشته، تاکید بر درمان موارد کوکسیدیوز بود. بنابراین بعد از مشاهده علائم بالینی، اقدامات لازم برای درمان آن صورت میگرفت. اما بعد ها مشخص شد که کوکسیدیوز می تواند به شکل کاملا ملایم حضور داشته و باعث خسارات اقتصادی قابل توجه شود. بنابراین اقدامات پیشگیرانه ارجحیت یافتند. امروزه تقریبا تمامی گله های گوشتی، داروهای پیشگیری از کوکسیدیوز را به صورت مخلوط در دان، دریافت می کنند. بیشترین تمرکز بر پیشگیری از بیماری است و تنها زمانی که راهکارهای مدیریتی نتوانند مانع از بروز علائم بالینی شوند، از اقدامات درمانی استفاده می شود.
به طور کلی، دسته بندی رایج ترین داروهای ضد کوکسیدیوز به این صورت است:
ضد کوکسیدیوز های یونوفوره:
- یونوفوره تک ظرفیتی (موننسین، ناراسین، سالینومایسین)
- یونوفوره تک ظرفیتی گلیکوزیدی (مادورامایسین، سمدورامایسین)
- یونوفوره دو ظرفیتی (لازالوسید)
ضد کوکسیدیوز های شیمیایی: از قبیل آمپرولیوم، زوالن، نیکاربازین، دیکلازوریل، تولترازوریل، کلوپیدول، دکوکینات و …
سولفانامیدها: از قبیل سولفاکلوزاین، سولفاکینوکسالین + دیاوردین و …
محصول پرمیکس دینیپلکس 25 %
- دینیپلکس (Diniplex 25%)، یک افزودنی خوراک و پرمیکس کوکسیدیواستات قوی حاوی زوالن (دینیتولماید) می باشد.
- زوالن با مهار تکثیر انگل، التهاب و تخریب سلول های روده را کاهش می دهد و به بهبود جذب مواد مغذی کمک می کند.
- زوالن بر روی مرحله تکثیر غیر جنسی اولیه (شیزوگونی) اثر می گذارد و از تشکیل شیزونت های بالغ جلوگیری می کند.
- دینیپلکس، دوره پرهیز از مصرف گوشت ندارد.
- این محصول مقرون به صرفه، فاقد باقیمانده در گوشت و فاقد اثر منفی بر بازدهی طیور بوده و یک گزینه ایده آل جهت برنامه های چرخشی کنترل کوکسیدیوز در طول سال است.
چندین روش برای استفاده پیشگیرانه از داروهای ضد کوکسیدیوز وجود دارد:
- استفاده پیوسته از یک داروی ضد کوکسیدیوز: در این حالت، یک محصول ضد کوکسیدیوز از روز اول تا روز آخر پرورش، در طول سال، در دان مرغان استفاده می شود. البته بعضی از داروهای ضد کوکسیدیوز دوره منع مصرف داشته و باید 7-3 روز قبل از ارسال جوجه ها به کشتارگاه، قطع شوند.
- برنامه شاتل (دوگانه): در این حالت، از یک داروی ضد کوکسیدیوز در دوره استارتر و از داروی ضد کوکسیدیوز دیگری در دوره رشد استفاده می شود. لازم به ذکر است که این دو دارو همزمان با یکدیگر مصرف نمی شوند؛ بلکه هر کدام، در بخشی از دوره پرورش استفاده می شوند.
- برنامه چرخشی: طی این برنامه، داروی ضد کوکسیدیوز مورد استفاده در یک دوره پرورش، در دوره بعدی تغییر میکند. اگر از یک داروی ضد کوکسیدیوز در تمام طول سال به صورت پیوسته استفاده شود، احتمال بروز مقاومت بالاتر می رود، اما در این حالت، چرخشی در دارو وجود دارد. مرغدار در یک دوره، از داروی ضد کوکسیدیوز خاصی استفاده می کند و در دوره بعدی، دارو را تغییر می دهد.
با توجه به مساله تداخلات دارویی، توصیه می شود که هیچگاه دو محصول ضد کوکسیدیوز، همزمان با هم استفاده نشوند. از این گذشته، تداخلات یا مسمومیت ها، می توانند منجر به فلجی و مرگ و میر پرندگان شوند. بنابراین اکیدا توصیه می شود در انتخاب داروی ضد کوکسیدیوز و نحوه مصرف آن به دکتر دامپزشک مراجعه شود.
منابع:
https://my.elanco.com/en_gb/product-support/poultry/htsi-news-what-causes-coccidiosis-in-chickens
Mathis, G. F., Lumpkins, B., Cervantes, H. M., Fitz-Coy, S. H., Jenkins, M. C., Jones, M. K., … & Dalloul, R. A. (2025). Coccidiosis in poultry: Disease mechanisms, control strategies, and future directions. Poultry Science, 104(5), 104663
Swayne, D. E. (2013). Diseases of poultry. John Wiley & Sons
Moghadam, A. S., Riahi, A., Sarvandani, M. R., Yazdani, A., & Razmyar, J. (2026). Molecular Detection of Eimeria zaria in Iran: Targeting the ITS-2 Gene in Broiler Chicken Fecal Samples. Iranian Journal of Veterinary Medicine, 20(1), 193
محصولات مرتبط:
پارسیان درمان در شبکه های اجتماعی:
جستجو در مجله:
جدیدترین مقالات:
سندرم مرگ ناگهانی: علل سکته در جوجه های گوشتی و راهکارهای مقابله با آن
دکتر امیر اصغری
1405/03/25
ادامه مطلب »
رویان دارو
پارسیان اکسیر آریا
ویوا پارس
سوا پارس
کیان دارو مهان
سنادام
سیناراد کالا
ایمن پخش
دوفارما
ژابیز
عرشیا دارو
بهیان دارو
رش دارو
وارداتی
آنتی بیوتیک
ویتامین و مکمل
ضد کوکسیدیوز
ضد انگل
اسیدیفایر
توکسین بایندر
ضد التهاب
هورمون
آرامبخش و بیهوشی
تنفسی
خوراکی محلول در آب
خوراکی مخلوط در خوراک
تزریقی
محلول پور-آن
پماد پستانی
سیناراد کالا
آنتی بیوتیک
ویتامین و مکمل
ضد کوکسیدیوز
ضد انگل
اسیدیفایر
توکسین بایندر
ضد التهاب
اسپری
چشمی